BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE YÖNTEMLERİ

Çarşamba, 02 Mayıs 2007

  T.C.

SAĞLIK BAKANLIĞI

Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü

Tarih  : 01.07.1999

Sayı     : 8567

Konu  : Bulaşıcı Hastalıklar İle Mücadele Yöntemleri ( Salgın )

BULAŞICI HASTALIK SALGINLARI İLE MÜCADELE YÖNTEMLERİ*

SALGIN KONTROLÜ

Salgın, genel olarak bir topluluk veya bölgede bir hastalığa ait vakaların beklenenden fazla sayıda ortaya çıkması olarak tanımlanır.

Her ne kadar değişik hastalıkların salgınları değişik şekilde olursa da, bölgedeki yönetici ekibin karışıklıklardan kaçınmak için uygun bir sistematik yaklaşımı izlemesi gerekir. Bir salgının araştırılmasında ve kontrolünde hastalığa ve yerel çevre koşullarına göre, kullanılan adımlar ve aşamalar değişir. Bu yaklaşımda iki ana bileşen önemlidir: İNCELEME VE KONTROL 

SALGIN KAYNAKLARI

Salgınlar genellikle aşağıdaki kaynaklara bağlı olarak ortaya çıkarlar:

·                                 n Gıda kökenli patlamalar, örneğin E.Coliye bağlı enteritler, stafilokok enfeksiyonu, salmonellosis.

·                                 n Kısa kuluçka dönemli bulaşıcı hastalıklar, örneğin Kolera, Grip, Sıtma, Kızamık, Veba, Sarı humma.

·                                 n Toksik maddeler, örneğin kontamine olmuş gıdalar, insektisitler ve tarımda kullanılan kimyasal maddeler.

SALGININ FARKEDİLMESİ

Bir salgın aşağıdaki kişi ve kuruluşlar tarafından fark edilebilir:

·                                 n Politikacılar ve öğretmenler gibi toplum liderleri.

·                                 n Birinci basamak sağlık hizmetleri kuruluşlarındaki sağlık çalışanları.

·                                 n Bölge sağlık bilgi ve sürveyans sistemi.

·                                 n Hastaneler.

SALGININ DOĞRULANMASI

Salgının doğrulanmasında, birinci basamak, soruna tanı koymak için bildirilmiş vakaların tekrar gözden geçirilmesidir. Bu genellikle klinik vaka öykülerinin ve laboratuar testlerinin analizi ile yapılır. Kan veya dışkı örnekleri alınıp ileri tetkikler için gönderilebilir. Eğer laboratuar olanakları azsa veya hiç yoksa, test sonuçları alınmadan önce klinik tanıya göre harekete geçilmelidir. Bu aşamada, vakaları hasta olmayanlardan ayıracak ve sonra onları olası ve kesin vakalar olarak sınıflayacak TEŞHİS KRİTERLERİNİN tekrar gözden geçirilmesi gerekir. Vakalarla görüşme, aynı zamanda temaslıların veya diğer hastaların belirlenmesine ve salgını açıklayabilecek belirli koşulları tanımaya da yardımcı olur. Yüz yüze görüşme işlemini standartlaştırmak için, ilk vakalar tam anlamıyla muayene edilip onlarla görüşüldükten sonra, ÖZEL VAKA-ÖYKÜ formları geliştirilebilir.

Bir salgının doğrulanması, HASTALIĞIN İNSİDANSININ, AYNI TOPLULUKTA O HASTALIĞIN YAKIN ZAMANDAKİ VEYA ÖNCEKİ YILLARDA BENZER ZAMANDAKİ İNSİDANSI İLE KARŞILAŞTIRILMASIYLA YAPILABİLİR.

Bir kez patlamanın kaynağı bilindiğinde, sonraki vakalar temaslı izlemesiyle bulunabilir. Temaslı izlemesi, patlamada enfekte vakalarla veya aynı enfeksiyon kaynağıyla temas eden herkesin izlenmesidir.

SALGININ TANIMLANMASI

Hastalığın BAŞLANGIÇ TARİHİ VE ZAMAN ile kuluçka süresinde vakaların nerelerde bulundukları kadar, bilinen vakaların YAŞ, CİNSİYET, YERLEŞİM YERİ VE İŞLERİ HAKKINDA bilgilerde elde edilmelidir.

BİR SALGIN HAKKINDA YANITLANMASI GEREKEN TEMEL SORULAR şunlardır.

·                                 ¨ Patlamaya neden olan hastalık nedir?

·                                 ¨ Kaynak nedir?

•¨   Bulaşma yolu nedir?

•¨   Salgın nasıl açıklanabilir?

Bütün vakaların ne yönden benzer oldukları araştırılmalıdır. Vaka görüşmelerinde KİM, NEREDE, NE ZAMAN soruları hakkında tüm bilgilerin analizini yapmak, yukarıda belirtilen yanıtları bulmak için önemlidir.

Ne zaman sorusuna yanıt vermek için SALGIN İNSİDANS EĞRİSİ  yapılır. Salgın insidans eğrisi,hastalığın başlangıç zamanına göre vakaları gösteren grafiktir. Bu grafik,patlamanın doğası ve olası kaynağını gösterebilir. Eğer organizma ve dolayısıyla onun kuluçka süresi biliniyorsa,olası maruziyet zamanı saptanabilir. Tam tersine,eğer maruziyet zamanı biliniyorsa,kuluçka süresi hesaplanabilir ve bu da neden olan organizma için ipucudur.          

VAKALARIN KİM VE NEREDE SORULARINA GÖRE ANALİZİ

Vakaların   yaş,cinsiyet ve iş gibi kişisel özelliklere göre analizi de enfeksiyon kaynağı hakkında ipuçları verebilir. Eğer ilk vakalar çoğunlukla çocuklarsa, kaynak onların okulları çevresinde olabilir. Benzer şekilde eğer yetişkin erkekler etkilenmişlerse kaynak işyerlerinde olabilir.

Bilinen vakaları bir NOKTA HARİTASI üzerinde işaretlemek ENFEKSİYONUN OLASI KAYNAĞINI gösterebilir.

KİM, NEREDE, NE ZAMAN sorularına göre tanımlayıcı analiz, zaman geçirmeden alınacak uygun kontrol faaliyetleri için, patlamanın kaynağı hakkında yeterli bilgi sağlayabilir. Bununla birlikte, bazı salgınlarda daha ileri analiz olan VAKA KONTROL ÇALIŞMASI yapılır.

ÇEVRESEL DEĞERLENDİRME yapılmalıdır. Verilerin sistematik analizi, patlamanın çevresel bir kaynağını da gösterebilir. Bu durum, toksik kimyasal maddeler veya dışkı bulaşığı yönünden,şüpheli gıda veya suyun bir laboratuarda incelenmesi için (eğer olanaklar elveriyorsa ) örnek alınması ile doğrulanabilir. Hastalık vektörlerinin üreme alanlarının araştırılması da gerekebilir. Bu gibi incelemelerde, yöreyi bilen yerel bir sağlık görevlisi yararlı olabilir.

BULAŞICI HASTALIĞA BAĞLI BİR SALGININ KONTROLÜ İÇİN TEMEL STRATEJİLER

Bunlar : kaynağa yönelik önlemler, bulaşmayı engelleme ve duyarlı kişileri korumadır.

KAYNAĞA YÖNELİK ÖNLEMLER: Vakaların ve taşıyıcıların tedavisi, vakaların izolasyonu, şüphelilerin sürveyansı,vakaların bildirilmesi aşamalarını kapsamaktadır.

BULAŞMAYI ENGELLEME; Çevre temizliği,kişisel temizlik,vektör kontrolü, dezenfeksiyon ve sterilizasyon, nüfus hareketlerini kısıtlamak aşamalarını içerir.

 DUYARLI KİŞİLERİ KORUMA ise; bağışıklama,ilaçla koruma,kişisel koruma  ve iyi beslenme aşamalarından oluşur.

SALGININ      BİLDİRİMİ

Hastalıkların kontrolü ile ilgili yetkililerin kendi önlemlerini alabilmeleri için,bölgedeki önemli bir salgın,EN KISA SÜREDE  Sağlık Bakanlığı ve bölgedeki diğer sağlık kuruluşlarına bildirilmelidir. Salgın hakkında KISA BİR RAPOR yazılmalı ve bu rapor gelecekte olabilecek salgınları önlemek için alınacak önlemler hakkında öneriler içermelidir.

RAPOR AŞAĞIDAKİ NOKTALARI KAPSAMALIDIR

•¨   Neden olan organizma ve olanaklı  bulaşma yolları

•¨   Salgın eğrisinin, coğrafi dağılımını ve vakaların ana özelliklerinin tanımlanması

•¨   Salgının nedeninin açıklanması

•¨   Uygulanan hastalık kontrol önlemleri

•¨   Salgının tekrarlanmasını önlemek için iyileştirme önerileri

Rapordan birer kopya yerel sağlık yöneticisine, Sağlık Bakanlığına, bölgedeki üst düzey hükümet yetkililerine, bölgesel sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarına,toplum liderlerine ve diğer yerel örgütlere dağıtılmalıdır.

BÖLGE  SALGIN   KONTROL  LİSTESİ

Bir salgın var mı?

•¨  Olası hastalıklar  yönünden vakaları  yeniden gözden geçirin ve olası ,kuvvetle olası ve kesin vakalar için teşhis kriterlerini tanımlayın,

•¨  Vakalar için sağlık bilgi sistemini kontrol edin,

•¨  Saptanamamış vakaları araştırın,

•¨  Daha önceki endemik durum ve yerel bilgileri gözden geçirin.

 Salgını tanımlayın:

•¨  Ne zaman ? Salgın insidans eğrisi ile saptanır.

•¨  Nerede ? Vakaların harita üzerinde gösterilmesi ile saptanır.

•¨  Kim ? Vakaların özellikleri, yaş, cinsiyet, meslek ve benzeri epidemiyolojik özellikleri

•¨  Risk altındaki nüfus hakkında bilgi toplamak gerekir.

Bu salgının nedeni nedir?

•¨  Sebep olan etken nedir?

•¨  Kaynak ve bulaşma nasıl olmuştur?

•¨  Maruziyet hakkında bilgilerin saptanması.

•¨  Bu hastalığa karşı duyarlılar ve yüksek risk grupları nelerdir?

•¨  Açıklamanın test edilmesi için vaka- kontrol yönteminin kullanılması gerekir.

•¨  Laboratuar incelemesi için ek örnekler toplanılmalıdır.

Belirli hastalıklar için kontrol önlemlerinin alınması:

•¨  Kaynağa yönelik önlemler alın,

•¨  Bulaşmayı engelleyin,

•¨  Duyarlı kişileri koruyun,

•¨  Yetkililere en kısa sürede haber verin,Salgın hakkında haber yazın ve işbirliği yapılacak kuruluşlara dağıtın.

BULAŞICI VE SALGIN HASTALIKLARLA İLGİLİ MERKEZ İZLEME VE DENETİM EKİPLERİNİN OLUŞTURULMASI

Sağlık Bakanlığı ve Sağlık Müdürlüklerinde bulaşıcı hastalıkları izlemek ve çalışmaları denetlemek için bir ekip oluşturulmalıdır. Bu ekip aşağıdaki konularda yetişmiş personelden oluşmalıdır:

·                                 a) Epidemiyoloji,

·                                 b) Sağlık yönetimi,

·                                 c) Mikrobiyoloji,

·                                 d) Çevre sağlığı.

Bu ekip başlıca şu konularda sorumlu olmalıdır:

•¨  Salgınlar için erken uyarı sisteminin kurulması,

•¨  Muhtemel salgınlar için hareket planlarının hazırlanması,

•¨  Mevcut kaynakların kayıtlarının (personel, malzeme, araç...gibi) tutulması,

•¨  Bulaşıcı hastalıklar görülmesi durumunda ve salgınlarda koordinasyonun sağlanması.

Bu ekip üyeleri bulundukları bölgede bulaşıcı hastalıkları ve bölgenin durumunu inceleyen araştırmacılar olarak çalışması gerekir. Bir salgına müdahale edebilmek için bölgede hastalıklar, personel, malzeme, araç, çevre değerlendirmesi ve risk faktörleri gibi konularda mevcut durum bilinmelidir.

HASTALIKLAR, tüm vakaları belirlemek için, rutin bildirim sistemi aktif sürveyans çalışmaları ile desteklenmelidir. Bulaşıcı hastalıklar, epidemiyoloji bilgileri kullanılarak tanımlanmalıdır. Bölgedeki hastalık riski olan birimler saptanarak bir rapor halinde sağlık kuruluşlarına dağıtılmalıdır.

PERSONEL'in, bölgedeki durumu, personel hareketliliği ve personelin bilgi düzeyi saptanmalıdır.

MALZEME VE ARAÇ konusunda, bölgenin envanteri her yıl düzenli olarak takip edilmelidir.

Sağlık ocaklarından gelen yıllık faaliyet raporlarına göre bölge içindeki RİSKLİ BÖLGELER VE RİSK FAKTÖRLERİ saptanmaya çalışılmalıdır.

MALZEME VE ARAÇ DESTEĞİ; bölgedeki Halk Sağlığı Laboratuarı ve sağlık ocaklarının ihtiyaçları, hastanenin fiili ve kadrolu yatak sayılarına göre malzemeleri Sağlık Bakanlığı ve Vali ile görüşülerek tamamlanmalıdır.

EĞİTİM ÇALIŞMALARI, bulaşıcı hastalıklar ve ortaya çıkan sorunlar hakkında PERSONEL VE HALK EĞİTİMİ yapılmalıdır. Diğer aşamalarda olduğu gibi, eğitim çalışmalarında da sektörler arası iş birliği yapılmalıdır.

SEKTÖRLER ARASI İŞBİRLİĞİ konusunda hatırlanması gereken, il ve ilçe hıfzıssıhha  kurullarının düzenli toplanmasının sağlanmasıdır. Bu toplantılarda, hangi sektörün ne iş yapacağının karara bağlanması sağlanır. Belediyeler, işbirliği yapılacak en önemli kurumlardan birisidir. Ayrıca ildeki Milli Eğitim Müdürlüğü, Tarım ve Veteriner Müdürlüğü, altyapı ile ilgili Bölge Müdürlükleri (Devlet Su İşleri, Köy İşleri gibi) ile işbirliğine gidilmelidir. Meslek odaları, Basın ve Yayın Kuruluşları ile yapılacak çalışmalar sorunların çözümlenmesi,katkıların belirlenmesi,halk eğitimi, hatta araç ve gereç temininde yardımcı olabilir. .Belirtilenlerin dışında diğer sektörlerle işbirliğine girmek gereklidir.

Bulaşıcı hastalıklar ortaya çıktığında ya da bu hastalıklardan kuşku duyulduğunda durumun yetkili makamlara ve kişilere yazılı ya da sözlü olarak bildirilmesi zorunludur. 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu'nun (UHK) 57. Maddesi bu hastalıkların neler olduğunu belirtmekte,ayrıca bu hastalıklara gerekli ekleme ve çıkarmaların Sağlık Bakanlığı yetkisi ile yapılabileceğini açıklamaktadır.

Aynı yasanın 61 ve 62. Maddeleri, ihbarın kimlerin görevi olduğunu belirtmekte ve bildirimlerden sağlık personeli ile birlikte eczacılar,muhtarlar,jandarma,ölü yıkayıcıları gibi kişileri de  sorumlu tutmaktadır. UHK'nun 72. Maddesi bir bulaşıcı hastalık çıktığında alınacak önlemleri belirtmektedir. Sağlık yöneticisi her bulaşıcı hastalığa özgü önlemleri bu genel önlemlerle birlikte uygulamalıdır.

Yasanın 79. Maddesi  su ile bulaşan hastalıklarda önemli kurallar getirmektedir. Su ile bulaştığı bilimsel olarak  kanıtlanmış  hastalıklardan birisi salgın nedeni ise bu bölgede  suların kullanılması yasaklanabilmektedir. Su ve besinlerle bulaşan hastalıkların kontrolünde  Belediyelere de önemli görevler düşmektedir. Sağlık kuruluşları , bu tip salgınlarda Belediyelerle işbirliği yapmalıdır.

BULAŞICI HASTALIK ÇIKTIKTAN SONRA SAĞLIK EKİBİNCE YAPILACAK İŞLEMLER

1-ENFEKSİYON KAYNAĞINA  YÖNELİK İŞLEMLER

a)Kaynağın bulunması(filyasyon)

b)Bildirim

c)Kesin tanı

d)Tedavi

e)İzolasyon ve dezenfeksiyon

f)Taşıyıcı aranması

g)Hasta hayvanların iyileştirilmesi

h)Sağlık eğitimi

2-BULAŞMA YOLUNA YÖNELİK İŞLEMLER

a)Sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik gelişime katkı

b)Çevre koşullarının düzenlenmesi

c)Yiyecek-içecek maddelerinin denetimi

d)Hayvanlara yönelik önlemler

e)Sağlık eğitimi

3-SAĞLAM KİŞİYE YÖNELİK İŞLEMLER

a)Bağışıklama

  -Aşılama

  -Seroproflaksi

b)Sağlık eğitimi

c)Kemoproflaksi

d)Karantina,gözlem

SAĞLIK OCAĞI HEKİMİ BİR SALGININ VARLIĞINI SAPTADIKTAN SONRA

 1-Hastalığın kesin tanısını koymalı,

2-Vaka tanımını yapmalı,

3-Yeni vakalar bulmaya çalışmalı,

4-Vakaları yer, zaman, kişi özelliklerine göre incelemeli, risk gruplarını belirlemeye çalışmalı,

5-Temaslıları aramalı,

6-Çevrede daha önce hastalık kaynağı olabilecek şüpheli su ve besin kaynaklarından numuneler almalı,

7-Etkenle karşılaştığını düşündüğü kişilere hastalığın seyri, tedavisi, korunması   konusunda bilgi vermeli,

8-Vakalarla görüşüp etkenle karşılaştıkları  tahmin edilen döneme ait bilgi almalı, daha sonra buralarda inceleme yapıp, numuneler almalı,  

9-Hastalara tedavileri, temaslılara korunma önlemleri sağlanmalı,

•10- Salgın eğrisi çizip, salgının şekli hakkında öngörüler elde etmeli,

•11- Hastalıkların kroki haritada bulundukları yerleri işaretleyerek hastalığın yer dağılımını incelemeli,

•12- Elindeki malzeme stoklarına göre Sağlık Müdürlüğünden malzeme istemeli,

•13- Bu safhaya kadar yaptıkları içeren bir ara rapor yazmalıdır.

·                                 04.04.1996 tarih ve 6071 sayılı genelgesi ile birlikte gönderilen "Sağlık Müdürlüğü, Sağlık Ocağı ve Sağlık Evi Düzeyinde Bulaşıcı Hastalık Salgınları İle Mücadele Yöntemleri" kitabından özet olarak hazırlanmıştır.